نادر آرمیان

www.naderarmian.ir

وجه تسمیه همدان
ساعت ٢:۳۳ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٢/٦/٢۳  کلمات کلیدی: دانش ، تاریخ ، فرهنگ

آشوریان باستان به شهرهای قوم کاسی، عنوان "کارکاشی" داده بودند که "کار" به معنی قرارگاه یا منزلگاه و "کاشی" اسم قوم کاسی است. آشورشناسان و مادشناسان، جملگی این کارکاشی (یا شهر کاسیان) را منطقه کنونی همدان دانسته اند. پرفسور گیریشمن، باستان شناس معروف فرانسوی، معتقد است که اسم قبلی هگمتانه، "اکسایا" یعنی شهر کاسیها بوده است و در مجموع اعتقاد غالب بر این است، که شهر هگمتانه را یکی از اقوام آریایی بنام مادها ساخته اند و نخستین دولت ایرانی را در آن بنا نهاده اند. ولی نتایج تحقیقات بیانگر آن است که شهر هگمتانه پیش از انتخاب به پایتختی توسط مادها، وجود داشته مردمانی از قوم کاسی در آن می زیسته اند. سپس بازماندگان قوم کاسی، بعدها با طایفه ای از آریایی ها قوم موسوم به ماد را پدید آورده اند و با غلبه بر دولت تجاوزگر آشوری، دولت ماد را بنیان کذاشته و پایتخت خود را کارکاشی قرار داده اند و از آن به بعد، این شهر هگمتانه نام گرفته است. مادها گروهی از اقوام آریایی بودند، که از جنوب سیبری به سمت فلات ایران حرکت کرده و در غرب ایران ساکن شدند. عواملی مانند رشد اجتماعی و فرهنگی، تماس با گروههای بومی ساکن فلات ایران، وجود همسایگانی قدرتمند و احساس نیازهای جدید سیاسی و اجتماعی، آنها را وادار به اتحاد و ایجاد حکومتی مقتدر نمود به طوریکه قویترین قوم آن روزگار یعنی آشوری را برای همیشه از صفحه روزگار محو کردند. امروز هموم باستان شناسان، تپه باستانی هگمتانه، واقع در مرکز شهر همدان را که وسیعترین تپه باستانی ایران است، بقایای همان ابنیه عهد کاسی، مادی، هخامنشی و بعد از آن می دانند. مساحت این تپه حدود 30 هکتار می باشد که با در نظر گرفتن بخشهایی که جزء محدود تپه باستانی بود، ولی اینک ساختمانهای مسکونی بر روی آن ساخته شده، به بیش از 40 هکتار نیز می رسد.

این تپه بیضی شکل، در داخل محدوده شهر فعلی همدان و در دو سوی خیابان اکباتان واقع شده است. "هگمتانه"، یا "هنگمتانه" که به زبان پارسی قدیم به معنی محل تجمع بوده، ترکیبی از دو واژه "هنگ" به معنی "جا" و "متانه" به معنی "تجمع" است. این واژه در زبان یونانی به صورت "اکباتانا" درآمده است، و در کتیبه های عیلامی به صورت "اک ماتانو" آمده است. برخی نیز معتقدند: "امدانه" یا "آمادای" که در کتیبه پیلسر پادشاه آشور آمده به این محل اطلاق می شده است. هگمتانه در زبان ارمنی، "اهمتان" و در زبان سریانی و پهلوی، "اهمدان" ، در گویش نویسندگان عرب "همدان" و در تورات، "احتمانا" گفته شده است. همچنین سکه هایی از عهد ساسانی کشف شده که محل ضرب آنها "اهمتان" قید شده است.

نخستین اشاره مکتوب به نام مادها و سرزمین ماد، در سالنامه بیست و چهارم شارل مانزر سوم (836 قبل میلادی) و سارگن دوم (715 قبل از میلادی بوده)، که از این قوم و سرزمین آنان به نام "مادای"یا "آمادای" یاد کرده اند. روایات مورخین یونانی نیز حاکی است که این شهر در دوره مادها ، (از اواخر قرن هشتم تا نیمه اول قرن شم قبل از میلاد) مدتها مرکز امپراتوری مادها بوده است و پس از انقراض آنها نیز به عنوان یکی از پایتختهای دوره هخامنشی (پایتخت تابستانی و احتمالا" محل خزانه آنها) به شمار می رفته است. گفته های هرودت مورخ یونانی، در قرن پنجم قبل از میلاد، مهمترین ماخذ تاریخی در این مورد است. وی بنای اولیه این شهر را به "دیااکو" نخستین شهریار ماد نسبت می دهد (در 728 قبل از میلاد). هرودت اوضاع سیاسی واقتصادی نامناسب قوم ماد را در دستیابی دیااکو به قدرت موثر می داند.

دیگر مورخین یونانی چون پلی بیوس، کنزیاس، ژوستین و گزنفون نیز درباره هگمتانه مطالبی جمع آوری کرده اند. دیااکو پس از اینکه هگمتانه را به پایتختی خود برگزید، تصمیم به ساخت کاخی عظیم و مستحکم به صورت هفت قلعه تودرتو گرفت. به طوریکه کاخ پادشاهی و خزانه، در درون قلعه هفتم قرار داشته باشد. دیااکو به تقلید از رنگ آمیزی قصرهای بابلی، دستور داده بود کنگره های هرقلعه را به رنگی مخصوص درآورند. به این ترتیب: رنگ کنگره های قلعه اول سفید، دومی سیاه، سومی ارغوانی، چهارمی آبی، پنجمی نارنجی و کنگره دو باروی داخلی سیمین و زرین بودند و محیط بیرونی ترنی دیوار قلعه، تقریبا" به اندازه حصار شهر اتن بوده است. قصر شاهی، که در آخرین قلعه درونی برپاشده بود، دارای صدها اتاق بوده و مردم نیز خانه های خود را بیرون این قلعه ها و در کنار آن ساخته بودند.

بنا به درخواست دیااکو، قوم ماد شهرهای کوچکی راکه درآن می زیسته اند، رها ساخته و پایتخت را مورد توجه قرار دادند و در اطراف قلعه شاهی خانه های خود را بنا کردند پلی بیوس مورخ یونانی (204 تا 132 قبل از میلاد) می نویسد: در دامان کوه اورنت، (اورنت یا اورنتس = الوند) شهر هگمتانه با قلعه و ارگ مستحکم و حیرت آوری قرار گرفته و قصر شاهی، درداخل آخرین قلعه آن استوار گردیده است. وضع ساختمانی، آرایش عجیب و تزئیناتی که در آن بکار رفته به نحوی بوده، که توصیف آن مبالغه آمیز به نظر می رسد. چوبهایی درآن به مصرف رسیده پوشیده از زروسیم است. درها، ستونهای و رواقهای آن، با هزاران گونه کنده کاری و نقش و نگار آراسته شده اند. یک دیوار بی پیرایه، و یک تیرعاری از زیور، در آن کاخ نیست حتی کاشیهایی که زینت بخش "ازاره ها" و دیوارهای دورنی قصر است، با پوششی از آب نقره، سیم اندود گشته و همه چوبها از جنس سرو و کاج می باشند.

کنزیاس مورخ یونانی و پزشک معروف اردشیر دوم هخامنشی (404 تا 3045 قبل از میلاد) می نویسد "سمیرامیس" ملکه آشور، پس از دیدن وضعیت شهر وموقعیت مناسب آن دستور داده، که برای او در آنجا کاخی بسازند و چون دیده است. که در شهر جدید الاحداث کمبود آب وجود دارد، دستور داده تا با صرف هزینه ای گزاف، نهری ساخته و آب دریاچه ای را که در آن سوی کوه اورنت (الوند) است به این شهر سرازیر نمایند. ابوبکر احمد بن محمد اسحاق همدانی معروف به این فقیه، در کتاب البلدان خود که در حدود سال 290 هجری به تحریر در آمده، به نقل از یکی از دانشمندان پارسی می نویسد "همدان بزرگترین شهر جبال و حدود چهار فرسنگ در چهار فرسنگ بوده است" بخت النصر بعد از فتح و ویرانی بیت المقدس، فرمانده ای به نام صقلاب را به قصد تصرف همدان می فرستد، ولی وی با عدم موفقیت مواجه شده و طی نامه ای به بخت النصر می نویسد: من به شهری آمده ام دارای بارویی بلند و سرکش و مردمی بسیار و کوی و برزن های فراخ و رودهای فراوان و ... پس از انقراض مادها، هر چند هگمتانه مرکزیت نخستین را نیافت، ولی به جهت قرار گرفتن در مسیر جاده شاهی، که پارسه (تخت جمشید) را به سارد متصل می کرد، به عنوان پایتخت تابستانی هخامنشیان مورد توجه خاص بود و از این رو آن را آباد کردند. در زمانی که داریوش سوم با اسکندر مواجه می شود. هگمتانه به صورت ویرانه ای بود. ولی داریوش سوم بنا به پیشنهاد یاران خود دستور می دهد در میانه شهر، کوشکی بزرگ که آن را ساروق می نامیدند، بسازند. در این کوشک سیصد مخفی گاه برای گنجینه و دارایی ها برپا شد و برای آن هشت درب آهنین ساختند، که همه دو اشکوبی (دو لختی) و هر اشکوب، به بلندای دوازده گز بود.

چنانکه ملاحظه شد درباره چگونگی احداث و نام بنیانگذاران هگمتانه در بین مورخین یونانی، اتفاق نظر وجود ندارد. مورخین اسلامی نیز دراین زمینه با یکدیگر اختلاف نظر دارند و در مورد محل دقیق آن هم نظریات متفاوتی ارائه شده است. گرچه اکثر مورخین، پژوهشگران و باستان شناسان مانند مرحوم مصطفوی، پرفسور گیریشمن، اشمیت، لوشای و پرادارا، تپه ای را که هم اکنون در شهر همدان به نام هگمتانه معروف است، محل اصلی شهر باستانی هگمتانه می دانند. حفاریهای باستان شناسی سالهای اخیر در تپه هگمتانه هم مشخص شده است، که محل کاخ و بناهای اشاره شده در تپه هگمتانه کنونی واقع بوده است. نتایج حفاریهای تپه هگمتانه آثار کشف شده حاکی از وجود یک شبکه منظم و پیشرفته آبرسانی در شهر حکومتی مادها و پارت ها می باشد در فواصل بین کانالهای آبرسانی، معابری به عرض 5/3 متری وجود داشته و کف این معابر، تماما" با آجرهای مربع شکل و به منظمی مفروش بوده است. پیشینه حفاریهای علمی ازاین تپه، به سال 1913 میلادی بر می گردد که هیشی فرانسوی از طرف موزه لوور پاریس به سرپرستی شارل فوسی، کاوش هایی در تپه هگمتانه انجام داد. ولی نتایج این کاوشها هیچ گاه منتشر نشد.

در طی 10 فصل حفاری انجام شده از سال 1362 تا 1378، که حدود 14000 متر مربع از بقایای این شهر مورد کاوش قرار گرفته یکی از کهنترین دوره های تمدن بشری نمایان شده است. همچنین یک حصار طولانی به ارتفاع 9 متر و دو برج عظیم و کم نظیر در درون آن کشف شده، از جمله کاوشهای علمی سال 1362 تا کنون که به سرپرستی آقای دکتر محمود رحیم طراف به انجام رسیده منجر به شناسایی شهر بزرگی در دل تپه هگمتانه شده است. تحقیقات نشان داده که در فواصل 35 متری بین معابر دو سری واحدهای ساختمانی قرار دارد که هر کدام شامل یک هال (حیاط مرکزی) است. با اتاقها و انبارهایی به صورت قرینه در گرداگرد آن، به شکلی که هر واحد ساختمانی فضایی در حدود 5/17 در 5/17 متر را در بر می گیرد. معابر مذکور با عرض 5/3 و پس بندی آجری در بخش وسیعی از تپه گسترش داشته، و جهت شمال شرقی به جنوب غربی دارند. همچنین ادامه کاوش ها بخش هایی از حصار عظیم شهر به قطر 9 متر وارتفاع 8 متر را آشکار ساخته است . این حصار در فواصل معین، دارای برجهای عظیم بوده، که هگمتانه قدیم را در بر می گرفته است. به طور کلی این تپه در طول یکصد سال اخیر بارها مورد حفاری باستان شناسان داخلی و خارجی قرار گرفته است. از جمله ویژگیهای شهر باستانی هگمتانه معماری و طرح و نقشه منظم این شهر بوده، که در بین آثار باستانی بدست آمده کم سابقه است. ضمنا" در طول حفاریهای انجام شده آثار ارزشمند و بینظیری کشف گردیده که اغلب متعلق به دوران هخامنشیان و نیاکان آنهاست. تعدادی از اشیاء کشف شده از این تپه در موزه ملی ایران باستان و تعدادی دیگر در موزه ها و یا مجموعه های خصوصی خارج کشور نگهداری می شود.