آینده پژوهی

آینده پژوهی

از ویکی‌پدیا، دانشنامه آزاد

آینده پژوهی (به انگلیسی: Futures studies) شامل مجموعه تلاشهایی است که باجستجوی منابع، الگوها، و عوامل تغییریاثبات، به تجسّم آینده های بالقوّه وبرنامه‌ریزی برای آنها می‌پردازد. آینده پژوهی بازتاب دهنده چگونگی زایش واقعیّت «فردا» ازدل تغییر (یاثبات) «امروز»، است.

آینده پژوهی برابرعبارت لاتین «Futures Study» است. واژه جمع Futures به این دلیل استفاده شده‌است که با بهره گیری ازطیف وسیعی ازروشهاوبجای تصوّر «تنهایک آینده»، به گمانه زنی های نظام مند وخردورزانه، درموردنه تنها«یک آینده» بلکه «چندین آینده متصوّر» مبادرت می‌شود.

موضوعات آینده پژوهی دربرگیرنده گونه ‌های «ممکن»، «محتمل» و «دلخواه» برای دگرگونی ازحال به آینده هستند.

ضرورت آینده پژوهی

امروزه تغییرات باآهنگی پر شتاب ‌تر رخ می‌دهند. تغییرات فناوری وبدنبال آن تغییردردیگرجنبه‌های زندگی، افزایش روزافزون وابستگی متقابل کشورها وملل، تمرکززدایی جوامع ونهادهای موجودکه بدلیل گسترش فناوری اطلاعات، شتاب بیشتری یافته‌است، تمایل روزافزون به جهانی شدن به همراه حفظ ویژگی های ملی، قومی وفرهنگی وبسیاری عوامل دیگر، لزوم درک بهتراز «تغییرات» و «آینده» را برای دولتها، کسب وکارها، سازمانها ومردم ایجاب می‌کند.

آینده اساساً دارای عدم قطعیّت است. بااین همه آثار ورگه هایی ازاطلاعات وواقعیتها که ریشه درگذشته واکنون دارند، می‌توانند رهنمون مابه آینده باشند. ادامه «تصمیم گیری صرفاً چندین آینده محتمل براساس تجارب گذشته»، غفلت از رصدتغییرات آتی را درپی خواهد داشت وباتلخکامی روبروخواهدشد.

عدم قطعیت نهفته درآینده برای برخی، توجیه‌کننده نداشتن دوراندیشی آنان است وبرای عدّه‌ای دیگر منبعی گرانبها از فرصتها.

تاریخچه آینده پژوهی

اشتیاق بشربرای دانستن درباره آینده ازعهدباستان وجودداشته‌است. پیشگویان وکاهنها نمونه‌هایی ازکسانی هستند که درگذشته تلاش داشتند به نحوی به این اشتیاق درنزدخاص وعام پاسخ دهند.

نخستین نشانه‌های جدی تر توجه بشر به آینده درعصر روشنگری دیده می‌شود، دورانی که بشرباورداشت که علوم برای هرچیزی راه حلی خواهند یافت. قوانین نیوتن درموردحرکت، درک وتحلیل بسیاری ازپدیده‌هارا ممکن ساخته بود. دراثر رشدشتابان علوم دراین دوره، اندیشمندان عصرروشنگری واقعاً به این نتیجه رسیده بودند که تنهازمان می‌خواهد تاهمه قوانین وقواعدجامعه ومحیط پیرامون بشرمعلوم وآشکارشود.

درهمین دوران، برخلاف گذشته که بیشتراندیشمندان، افقهای کاملاً روشنی ازآینده (آرمانشهر)، تصویرمی‌کردند، تجسمهای تیره تری ازآینده نیزموجودیت یافت. آثاراندیشمندانی چون اچ جی ول H.G.Wells، جورج اورول George Orwell وآلدوس هاکسلی Aldous Huxley ازجمله چنین اندیشه‌هایی محسوب می‌شود وباچنین نمونه هایی است که کلاً آینده پژوهی راه خودرا به ادبیات بازمی‌کند. کامیابی خیره‌کننده رمانهای ژول ورن Jules Verne وپاگرفتن سبک علمی تخیلی درادبیات، درادامه همین راه رخ می‌دهد.

برگزاری نمایشگاهی درسال ۱۸۹۳ که درآن اختراعات ونوآوریهای شگفت‌انگیزی نظیرتلفن، لامپ برق وکینتوسکوپ (اولین دوربین فیلمبرداری) معرفی شد، باعث هیجان عمومی گردید. درهمان روزهایک نشریه مطرح، فراخوانی از ۷۴ شخصیت برجسته آن روزگاراعلام می‌کندوازآنان می خواهد که درمورد سده پیش رو پیش بینی هایی به عمل آورند. بعدها معلوم شد که پیش بینی های آنان تاحدزیادی خوش‌بینانه بوده ودرضمن، تقریباً هیچیک ازرخدادهای مهم قرن بیستم نظیراختراع خودرو، رادیووتلویزیون، بروزدوجنگ جهانی، کشف انرژی اتمی، پروازبه فضا والبته ظهوررایانه درفهرست آینده نگاری آنان یافت نمی‌شد.

نحستین فعالیت آینده پژوهی درقالب یک بررسی علمی درسالهای ۱۹۳۰ تا ۱۹۳۳ توسط گروهی ازپژوهشگران وبا سرپرستی ویلیام اف آگبرن William F.Ogburn درزمینه جامعه‌شناسی که علم نوپایی شناخته می‌شد، درآمریکا انجام گردید. این گروه برای نخستین بار روش شناسی علمی همچون برون یابی Extrapolation وبررسی های علمی را درمورد روندهای اجتماعی روزآمریکا به انجام رسانده وضمن انتشاراولین کاتالوگ روندهادرآن کشور، موفق به آینده بینی های مهمی ازجمله افزایش نرخ مهاجرت وازدیادطلاق شد. همچنین بلافاصله پس ازجنگ جهانی دوم، وبه دنبال تجزیه وتحلیل فناوریهای مورداستفاده درآلمان وژاپن، شیوه‌های نوینی برای آینده پژوهی ابداع شد ودرنتیجه آن دستاوردهای مهم فناوری دردهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ شامل رادار، موشکهای بالیستیک قاره پیما وحمل ونقل هوایی ازقبل پیش‌بینی شد.

دردوران جنگ سردومسابقه جنگ‌افزارهای هسته‌ای، دغدغه مهم دست اندرکاران نظامی، پیش‌بینی زنجیره رخدادهایی بود که پس ازیک رویارویی احتمالی هسته‌ای می‌توانست اتفاق بیفتد. ازهمین رو، نخستین بازی های جنگی War Games پدیدآمد. اینها شبیه سازیهایی ازیک رویارویی هسته‌ای بودند که احتمالات مختلف را بررسی وموشکافی می‌کردند. شکل کاملتراین مدلها، موجب بوجودآمدن سناریوشدند که امروزه یکی ازمهمترین ابزارهای آینده پژوهی محسوب می‌شود. باکمک این سناریوها، زنجیره رویدادهای متصوردریک زمان بسیارکوتاه پس ازآغازیک جنگ هسته‌ای، قابل پندارش ومدلسازی بوده ودرنتیجه می‌توان واکنشهاوچگونگی بدست آوردن آمادگی های لازم برای روبروشدن با چنین جنگی را تدوین نمود. این همانندهمان نقشی است که سناریوبه‌عنوان یک ابزاردرآینده پژوهی فعلی بازی می‌کند.

عامل دیگری که باعث رشد آینده پژوهی شد، دگرگونی درطراحی وساخت جنگ افزارها بود. درسالهای جنگ دوم جهانی، تانکها، هواپیماهاوکشتی هادرمدت زمان نسبتاً کوتاهی طراحی، تکمیل وساخته می‌شدند. امابعدهاباپیچیده تر شدن انواع جنگ افزارها (موشکهای قاره پیما، زیردریایی های هسته‌ای و...)، کار برنامه ریزان صنایع جنگی دشوارشد بدین معنا که مدت درازی مثلاً ده سال ازآغازطراحی تاساخته شدن نخستین نمونه محصول بطول می‌انجامید. درنتیجه فناوری بکارگرفته شده درآغازطراحی، درطول پیشرفت پروژه دچارتغییرات بنیادین شده واغلب دربرهه ساخت نمونه نخستین، ازرده خارج محسوب می‌شد.

درسال ۱۹۶۴ نیازبه پیش‌بینی فناوری، منجربه انجام یکی ازمشهورترین ارزیابی ها بااستفاده ازروش دلفی Delphi گردید. درچارچوب حمایتهای بنیاد رند Rand، خبرگان فناوری های مختلف طی یک پروژه مشترک مأمور شدند که فناوریهای نوظهور دریکصدسال آینده را پیش بینی نمایند. بررسی آنان شش مقوله «دگرگونی های پراهمیت علمی»، «مهارجمعیت»، «اتوماسیون»، «پیشرفت درزمینه دانش هوافضا»، «جلوگیری ازجنگ» و «سامانه‌های جنگی» را شامل می‌شد. این روش ازافراد می خواست که ضمن ارائه ارزیابی خود، پراکندگی پاسخهای سایرخبرگان را نیزدرنظرگرفته وپس ازبحث درموردتفاوتها، نهایتاً ارزیابی‌های بازنگری شده خودرا ارائه کنند. نتایج این روش بطرزشگفت‌انگیزی درپیش‌بینی ظهور فناوری های دهه ‌های پسین، دقیق بود.

آینده پژوهی درمقام یک فعالیت عمومی ازدهه شصت آغازشد. برتراند دوژوئنل Bertrand de Jouvenel نخستین پژوهش نظری درمورد آینده را بنام «هنرگمان» نوشت. اودراین زمینه بااشاره به اینکه «هیچ واقعیتی درموردآینده وجود ندارد»، نتیجه گرفت که یافتن مدارک واستنتاجات برای آینده، نیازمند روش هایی غیرمتداول می‌باشد.

هوشیاری نسبت به زمینه های آینده پژوهی ازهمین زمان آغازشد. هاریسون براون Harrison Brown درکتاب خود بنام «چالش پیش روی آینده بشر» درسال ۱۹۵۴ بسیاری ازمسائل بوم‌شناسی ecological ومسائل مربوط به توسعه را که انسان درحال حاضرباآن روبروست، پیش‌بینی کرد. راشل کارسون Rachel Carson بانوشتن کتاب «بهارخاموش» Silent Spring که درسال ۱۹۶۲ منتشرشد، باتصویرکردن دنیایی بدون سینه سرخ (نوعی پرنده)، آغازگرجنبش زیست محیطی بود. واکاوی مسائل مربوط به آینده درکتاب «بمب جمعیت» اثرپاول ارلیشPaul Ehrlich ونیزکتاب محدودیتهای رشد Limits to Growth به نقطه اوج می‌رسد. انتشاراین آثاروپیش‌بینی فروپاشی جامعه صنعتی دنیای آن زمان را دچارشوک روحی نمود. بعدها، رویدادهایی نظیرتروربرادران کندی ومارتین لوترکینگ، جنگ ویتنام، بحران نفتی ورسوایی واترگیت نشان داد که آینده پژوهان درپیش‌بینی این موضوع درست عمل کرده‌اند.

آینده پژوهان مثبت اندیش نیزدردهه ۶۰ بسختی مشغول بودند. دانیل بل Daniel Bell جامعه شناس برای نخستین بار اصطلاح «جامعه فراصنعتی» را درکتابی به همین نام بکاربرد. بل سرآغاز تعدادزیادی ازآینده پژوهان نظیرمارشال مک لوان Marshall Mcluan، آلوین تافلرAlvin Toffler وجان نیسبیت John Naisbitt بود که آینده موردپیش بینی آنهاگرچه کمی دیرمحقق شد ولی دنیا دیدارگر تحولات بنیادین درزمینه ارتباطات وکسب وکارازطریق ظهوررایانه‌های شخصی دردهه ۸۰ وظهوراینترنت دردهه ۹۰ بود. آینده وآن هم ازنوع دیجیتال واردشده بود.

بازاین دهه ۶۰ بود که درآن آینده پژوهی به عنوان یکی ازرشته‌های نوین دانش پایه ریزی شد. نخستین دوره آموزشی آینده پژوهی درسال ۱۹۶۳ توسط جیم دیتورJim Dator دربنیاد پلی تکنیک ویرجینیا تدریس شد. کوتاه مدتی پس از آن وندل بل Wendell Bell سری دوره های آموزشی خوددردانشگاه ییل Yale را آغازنمود. پس ازانتقال دیتور Dator به گروه علوم سیاسی دانشگاه هاوایی، وی دوره های آینده پژوهی متمرکزی درآن دانشگاه برای دانشجویان دوره های فوق لیسانس ودکترا ایجادنمود. درسال ۱۹۷۴ نخستین دوره تخصصی فوق لیسانس برای آینده پژوهی دردانشگاه هوستون توسط جیب فاولز Jib Fowles وکریس دید Chris Dede برپاشد. بعدهامشابه این دوره دردانشگاه‌های ماساچوست، آکرون، مینه سوتا، یو اس سی و دانشگاه ایالتی پورتلند نیزدایرشد. (شوربختانه هم اکنون بجزدانشگاه‌های هاوایی و هوستون بقیه دوره ها تعطیل شده‌اند)

دوسازمان پراعتبارآینده پژوهی جهان یعنی World Futures Society (WFS) یا انجمن آینده دنیا وهمچنین World Futures Studies Federation (WFSF) یافدراسیون جهانی آینده پژوهی، درهمین دوران بترتیب در سالهای ۱۹۶۷ درآمریکا و ۱۹۷۳ درپاریس تأسیس شدند. WFS افزون برعضوگیری بیش از ۴۰۰۰۰ نفرتاکنون، تنهادر آغازدهه ۸۰ متجاوزاز ۵۰۰۰ نفررا درهمایشهای گوناگون آینده پژوهی حاضرکرده ونیزموفق به انتشارمجله نامدار «آینده پژوه» Futurist گردید. ازطرف دیگر WFSF که نسبت به WFS سازمان جهانی تری محسوب می‌شود، آینده پژوهان سرتاسرگیتی را دریک انجمن حرفه‌ای گردهم آورده‌است. همچنین دردهه ۸۰ انتشارات السویرElsevier مجله معروف «آینده ها» را بناگذاشت که هم اکنون معتبرترین نشریه آموزشی و فکری درزمینه آینده پژوهی محسوب می‌شود. بعدها درآغازدهه ۹۰، فصلنامه معتبر «تحقیق درمورد آینده ها» توسط WFS ونشریه «آینده نگاری» توسط انتشارات کمفورد Camford Publishing به نشریات مربوط به آینده پژوهی اضافه شدند.

درحال حاضرآینده پژوهی ازپهنه گسترده‌تری نسبت به دوران طلایی ۱۹۶۰ واوایل ۱۹۷۰ برخوردار است. دنیای امروز نسبت به آن سالها آمادگی وصراحت بیشتری برای درنظر گرفتن آینده دارد. برخلاف آن دوران، آینده پژوهی تنها بشمار اندکی ازنویسندگان واستادان محدودنمی‌شود بلکه دنیای کسب وکار، دولتمردان وفرهیختگان همگی درحال بیداری و درک این واقعیت هستند که برای اینکه آینده موفقی داشته باشیم بایدبرروی آن تمرکز کنیم. بدین ترتیب است که برنامه‌ریزی راهبردی برمبنای چشم اندازها ومتکی برسناریوها، امکانپذیرخواهدبود.

بااین وجود، برنامه های آموزشی وتحصیلی درزمینه آینده پژوهی درطول سالها بجای اینکه گسترده تر شوند، کمترشده‌اند. بجای آن دوره‌هایی همچون هوش رقابتی Competitive Intelligence ومدیریت راهبردی Strategic Management، بدورازوابستگی های نظری وایدئولوژیک آینده پژوهی ازبسیاری ازابزارهای آن بهره‌گیری می‌کنند. در پایان، خاطرنشان می‌شود که آینده پژوهی احتمالاً سرنوشتی نظیرسایرعلوم اجتماعی خواهدداشت بدین معنی که کارکرد این علوم ضمن انگیزش علاقه اجتماع به موضوعی پراهمیت وبهره‌گیری ازابزارتکوین شده مناسب برای آن موضوع، تقریباً کاملاً آکادمیک بوده ولی ازنظرکاربردی دنبال کردن این دانش بویژه توسط کسب وکارها وبنگاه های دولتی، انجام می‌شود.

فایده آینده پژوهی

اندیشیدن درباره آینده برای کارها واقدامات کنونی انسان امری ضروری است. واکنش بدون اندیشیدن به آینده امکان پذیر است، اماکنش امکان‌پذیر نیست، چراکه عمل نیاز به پیش‌بینی دارد. بدین ترتیب، تصویرهای آینده (آرمانها، اهداف، مقاصد، امیدها، نگرانی ها وآرزوها) پیشرانهای اقدامات فعلی ماهستند؛ بنابراین آینده امری است که مردم می‌توانند آن را بااقدامات هدفمند خودطراحی کرده وشکل دهند. مردم برای آنکه خردمندانه عمل کنند، بایستی نسبت به پیامدهای اقدامات خودودیگران آگاهی وشناخت کافی داشته باشند. همچنین واکنشهای دیگران ونیروهایی را که خارج ازکنترل آنهاست بررسی کنند. این پیامدها تنهادرآینده خودرا نشان می‌دهد. بدین ترتیب، افرادنه تنها می‌کوشند اموردرحال رخ دادن را بفهمند، بلکه می‌کوشند اموری را که شایدرخ دهد یابالقوه امکان رخ دادن دارد یادرشرایط خاصی درآینده اتفاق خواهدافتاد، نیزبشناسند. افرادبابهره بردن ازاین شناخت حدسی موقعیت کنونی خودرا تشخیص داده، کارهایشان را دنبال کرده، ازبستر زمان وفضای مادی واجتماعی می‌گذرند.

آینده‌پژوهی فردی

آینده پژوهی فردی به (به انگلیسی: Personal Futures Studies) برگرفته از واژه آینده پژوهی است که بیانگر بکارگیری روش های آینده پژوهی درزندگی افرادمی‌باشد. درواقع، آینده‌پژوهی فردی تلاش نظام مند فردبرای شناخت خودوشکل بخشیدن به آینده خودمی‌باشد. آینده پژوهان، کسب وکارها ودولتها درسراسردنیا، ازروشهایی استفاده می‌کنند که به آنها فرصت درک، اکتشاف وبرنامه‌ریزی برای آینده را می‌دهد. ازآن مهمتر، می‌دانندکه چگونه برآینده تأثیرگذاشته وآن را تغییردهند. حال درآینده پژوهی فردی، این روشها درسطح فردی، خانواده وکسب وکارهای کوچک بکاربرده می‌شوند. درحقیقت، سیستم آینده پژوهی، راهنمایی است که کمک می‌کند فردنگاهی سیستماتیک به آینده‌اش داشته باشید. این سیستم گامهای ساده وکوتاهی دارد که به خلق آینده دلخواه منتهی می‌شود. دنیای اطراف تا اندازه ای برای زندگی ماتصمیم می‌گیرد. بااینحال، اگرفردی برای زندگی خود برنامه ای داشته باشد، زمانی که تصمیمات روزمره را می‌گیرد، هرچقدرهم که کوچک باشند، درجهت برنامه و آینده ای که برای خود می‌خواهد، پیش خواهدرفت. درفرایند آینده پژوهی فردی روشها وتکنیکهای مشابهی بکارمی‌روند که آینده پژوهان بطورموفقیت آمیز برای سازمانهای بزرگ در دهه های گذشته بکاربرده‌اند؛ که برای تناسب برقرارکردن بازندگی یک فردیایک خانواده مقیاس شان کاهش یافته است. مراحل آن بصورت زیراست:

گام۱: شناخت فردی

گام۲: ساخت سناریوهایی براساس شناخت فردی

گام۳: برنامه‌ریزی استراتژیک براساس این سناریوها

درجهان اولین بار ورن ویل رایت (Verne Wheelwright)  دکتری آینده پژوهی دانشگاه لیدزانگلستان پایه‌گذارآینده پژوهی فردی بوده است. اطمینان داشت که روشهای آینده پژوهی، نه تنهااثر بخش اند، بلکه باورداشت مقیاس پذیر نیز هستند، یعنی که این روشها به همان اندازه که درطول دهه ها برای سازمانهای بزرگ سراسردنیاارزشمندبوده‌اند، برای افرادوسازمانهای کوچک نیزارزشمند‌اند. برای اثبات این مقیاس پذیری، دردوره دکتری دانشگاه متروپولیتن لیدزثبت نام کرد. پایان‌نامه وی در آینده های فردی ارائه شده است: آینده نگاری وآینده پژوهی برای افراد، به وضوح مقیاس پذیری و مفاهیم وروشهایی که توسط آینده پژوهان حرفه‌ای سراسردنیا بکاررفته‌اندرا نشان می‌دهد. کارگاه‌های آموزشی و کنفرانس های تکمیلی او، ارزش کاربردی وقابلیت استفاده ازروشهای آینده پژوهی فردی برای افرادرا نشان دادند. کتاب کار آینده‌های فردی ویل رایت، به عنوان کتاب درسی دردانشکده ها ودانشگاه ها اتخاذشده است وهزاران نسخه به زبانهای گوناگون توزیع شده‌اند. درایران هم سعیدرضایی (دکتری آینده پژوهی دانشگاه تهران) مدل بومی وروشهای آینده پژوهی فردی را توسعه داده‌اند.

اهمیت آینده‌پژوهی

سرعت تغییرات آنچنان سرسام آور است که دیگرنمی‌توان باروشهای سنتی باآنهاکنارآمد. «اگرباتغییرات همگام نشوید، زیرچرخ عظیم تغییرخردخواهیدشد». امّاآیا امکانی برای آگاهی یافتن ازآینده برای ماوجوددارد؟ قطعاً درموردآینده هیچ چیز یقینی وجود نداردواین ازاصول آغازین آینده شناسی است. امااصل دیگری هم وجوددارد که: انسان می‌تواند در سرنوشت آینده تأثیرگذارباشد. دراین میانه دانشی زاده می‌شود که کوشش می‌کند باپیش‌بینی عوامل اثرگذاردرتغییرات آینده بصورتی دوگانه، هم مهار تغییرات را دردست گیرد وهم جامعه را برای این تغییرات آماده کند. آینده پژوهی فراتر ازپیش‌بینی است وادعای پیشگویی هم ندارد. آینده‌پژوهی هنرشکل دادن به آینده‌است، به آن شکل که آینده را می‌خواهیم. کسانیکه این دانش را دردست دارند هم اکنون هم به آینده جهان بدلخواه خواسته خود، شکل می‌دهند. می‌توان کشورها وجوامعی را دیدکه نتوانستند خودرا باتحوّلات سازگار کنندوازاین جهت ازهم فروپاشیدند. آنها ذات تغییررا درست نشناختند. آینده‌شناسی ازاین منظردانش شناخت تغییرات است. شناخت آینده ازحیاتی ترین علوم موردنیازهرانسانی است.

پیش فرضهای آینده پژوهی

یکی ازپیش فرضهای آینده پژوهی اذعان بوجود گزینه های متعدّد آینده است:

  • آینده امکانپذیر: هرچیزی اعم ازخوب یابد، محتمل یابعید، می‌تواند درآینده رخ دهد.
  • آینده های رخ دادنی یامحتمل: آنچه به احتمال بسیارزیاد درآینده بوقوع خواهدپیوست (مبتنی براستمرارروندهای کنونی درآینده).
  • آینده های دلخواه: آنچه بهینه ترین ودلخواه ترین رویدادآینده بشمار می‌رود.

هدف: محتمل ساختن آینده های دلخواه یاترجیح داده شده است. بدین منظوربایدازآنچه که می‌خواهیم بیافرینیم تصویری روشن وشفاف درذهن داشته باشیم (بویژه ازارزشهایی که می‌خواهیم برجوامع آینده حاکم باشند).

هدف: توجّه به آینده‌های ممکنی است که علی رغم تردید در رخ دادنشان، تحقق برخی ازآنها اثربزرگی برزندگی مردم می‌گذارد.

رویکردهای آینده پژوهی

به حکم عقل سلیم مردم ازهم اکنون بایدبدانند که آینده ممکن است آبستن چه پیشامدهایی باشد؛ کدام پیشامدها احتمال وقوع بیشتری دارند؛ ودرمیان آنها کدامیک ازدلخواهینگی بیشتری برخورداراست. برهمین بنیان، سه رویکردبه مطالعه آینده وجود دارد:

  • آینده‌پژوهی واکاوانه یا تحلیلی، که گاه آینده پژوهی اکتشافی نیزنامیده می‌شود.
  • آینده‌پژوهی تصویرپرداز
  • آینده‌پژوهی هنجاری، که گاه آینده پژوهی مشارکتی نیزنامیده می‌شود.

برخی روشهای مورد استفاده در آینده پژوهی

  • دیده بانی آینده
  • دلفی
  • واکاوی روندها
  • واکاوی پیشرانها
  • سناریوپردازی
  • چشم انداز سازی
  • نقشه راه
  • پس نگری
  • مدلسازی
  • شبیه سازی
  • ترکیبی ازروشهای بالا

دیده بانی آینده

  • دیده بانی درمعنای عام عبارت است اززیرنظرداشتن یک زمینه خاص باهدف شناسایی چالشها وفرصتهای آتی موجود درآن زمینه.
  • دیده بانی افزون برآینده، برای موضوعاتی که درمجاورت زمانی باپندارشهای (پارادایمهای) کنونی می‌باشند، نیز انجام می‌شود.
  • دیده بانی بویژه برای شناسایی اولیه حوزه های کلیدی جهت انجام ژرف کاوی بعدی وسناریوسازی یاتهیه نقشه راه برای آنها بسیاررویکردسودمندی است.

دلفی

  • دلفی نوعی مشاوره شامل ۲ گامه (مرحله) است. گامه یکم شامل پخش پرسشنامه باهدف جستارش دیدگاه های اولیه ازطیف بزرگی ازکارشناسان یک حوزه خاص می‌شود. پاسخهاگردآوری وجهت نظرسنجی دوباره برای همه شرکت کنندگان درهمه پرسی پس فرستاده می‌شود.
  • دیگرپرسشی که ازشرکت کنندگان همه پرسی مطرح می‌شود، خودارزیابی آنهاازسطح صلاحیت خودبرای پاسخ به پرسشهااست.
  • دلفی روش خوبی برای بدست آوردن یک تصویرکلی ازچیزهایی است که دریک زمینه خاص ازعلوم درحال رخ دادن است. ارسال دوباره پرسشنامه‌هابرای شرکت کنندگان نهایتاً باعث می‌شودکه نوعی اجماع نظر درمورد پیش‌بینی آینده آن حوزه بدست آید.
  • لازم به یادآوری است که این روش نیاز بوقت وهزینه زیادی دارد. زیراممکن است دفعات رفت وبرگشت این پرسشنامه‌هازیادشود. درعالم کاربردبادستیابی به درصدخاصی ازاجماع وهمرایی (consensus) این چرخه را پایان می‌دهند.

روندکاوی

  • روندها، الگوهای تغییردرچیزهای پراهمیت ازدید مشاهده گر هستند که درطول زمان بوقوع می‌پیوندند.
  • دیده بانی روندها: نخستین گام درآینده پژوهی، کشف روندهایی است که هم اکنون درجریان هستند.
  • این روش درحقیقت پیش‌بینی آینده ازروی قرائن وشواهدتاریخی است که تغییرات یک داده درگذشته نشان می‌دهد.
  • روندکاوی بویژه برای سنجش کارایی سیاست گذاری ها ونمایان ساختن مشکلات درحال ایجاد، سودمندمی‌باشد.
  • کاستی عمده این روش، ساده انگاری نهفته درآن است. درعمل، پیش‌بینی آینده بسادگی وبا تعقیب روندگذشته یک داده بندرت امکان‌پذیربوده است. این روش بیشتربرای نگاهبانی ازداده‌هایی باتغییرات آرام همچون «اطلاعات وآمارسرشماری» مناسب است.

بهتراست این روش درموردبررسی آینده موضوعاتی که نسبت به متغیرهای بیرونی، تغییرات فوری وسریع نشان می‌دهند (نظیرقیمت نفت) صرفاً به‌عنوان یک بررسی مقدماتی بکارگرفته شود وازروشهای دیگر آینده پژوهی به عنوان روش اصلی استفاده شود. یک دوره بحران (که طی آن تعدادگزینه‌های واکنش محدودترخواهدبود) می‌تواند یک مرحله ازروندهای تغییرباشد. باتوجه به این موضوع، شناسایی هرچه زودتریک روند میزان انعطاف‌پذیری سازمان درتعامل بامراحل مختلف روند تغییررا افزایش می‌دهد.

روشهای عمده شناسایی روندها:

  • شناسایی رویدادهایی که علی رغم احتمال ناچیزوقوع، اثربسیارشدیدی باقی می‌گذارند WildCards
  • رصدمنابع اطلاعاتی Scanning
  • شناسایی پیشرانها Driving Forces

تجزیه وتحلیل پیشرانها

  • برای شناسایی پیشرانهایی که روندهای آتی را شکل می‌دهند، ازاین روش بهره‌گیری می‌شود. بااین روش بویژه می‌توان تعامل بین پیشرانها را موردبررسی دقیق قرارداده وبدین طریق پیشرانهایی اصلی که شکل دهنده آینده هستند، را تشخیص داد.
  • ازاین روش می‌توان به عنوان مبنایی برای تدوین سناریوها، نقشه راه یاچشم‌اندازاستفاده کرد.
  • برای سنجش کارایی سیاستهای اتخاذشده ونیزبرای پیش آگهی ازمشکلات درحال ایجاد، روش خوبی است.

ازچالشهای پیش روی استفاده ازاین روش، کمی کردن ارتباط بین پیشرانهای مختلف می‌باشد.

سناریوپردازی

  • سناریوها تصاویری ازآینده های محتمل هستند. این تصاویردروناً به هم وابسته هستند.
  • سناریوها، ازاطلاعات مربوط به احتمالات وروندهای متنوع (وبعضاً واگرا)، تصاویری باورپذیرودروناً سازگار ازآینده ایجادمی‌کنند.
  • هدف ازبکارگیری سناریوها، ایجادفضایی ازممکنات است که درآن کارایی سیاستهای اتخاذشده دربرابر چالشهای موجودآینده دربوته آزمایش قرارمی‌گیرند. سناریوهاهمچنین کمک می‌کنند که هم چالشهاوهم فرصتهای بالقوه ولی غیرمنتظره شناسایی شوند.
  • سناریوهاباکشف سیستماتیک چالشهاوفرصتهای پیش رو، درخدمت تدوین استراتژیها قرارمی گیرند.
  • سناریوهاتنهاحدسیات درموردآینده نیستند. سناریوپردازی کمک می‌کند تابیندیشیم چگونه درشرایط محیطی متفاوت آینده، پیروزمندانه به هدایت اموربپردازیم.
  • تدوین مجموعه‌ای ازچندین سناریوی متمایزومقیدکردن «عدم قطعیت لایتناهی» به یک حدومرز، برنامه‌ریزی سیستماتیک برای انجام اقدامهای لازم درسازمان را ممکن می‌کند. معمولاً ۳ یا ۴ سناریوبرای هرآینده پژوهی تهیه می‌شود.

چشم اندازسازی

  • چشم اندازسازی، تجسم وایجادتصویری غنی والبته نه چندان دقیق ازآینده‌است.
  • چشم انداز برخلاف سناریو که ردپاازاکنون به آینده مشهود است، بیشترشبیه پرش به آینده‌است ولزوماً نمی‌توان نحوه تدوین چشم‌اندازرا دید. بهمین دلیل اخذتأییدذینفعان (Stakeholders) برای شروع کارصرفاً براساس چشم انداز، کاری مشکل است.
  • برای مثمرثمربودن، چشم انداز بایدمقرون به واقعیات وبه دور ازخیال پردازی باشد.

نقشه راه

  • نقشه راه، گامهایی را که بایدبرای نیل به یک هدف برداشت، تعیین می‌کند. طیف وسیعی ازانواع نقشه راه وجود دارد.
  • به عنوان مثال یک نقشه راه مربوط به تکنولوژی معمولاً شامل ارزیابی ازمقولات زیراست:
  • پیشگامهای اجتماعی
  • پیشگامهای علوم مختلف
  • تکنولوژیهاوکاربردهای آنها
  • نقشه راه به گمانه زنی درکشف محصولات مختلف ممکن درآینده کمک می‌کند ودرعین حال بخشهای کلیدی ازعلوم مختلف که برای ایجاد این محصولات لازم است، را نیزمشخص می‌کند.
  • این روش بویژه برای تعیین فهرست اقدامهای لازم که بایدبرای ظهوریک فناوری جدیدبه انجام رسانده شود، بسیارمفیداست.

پس نگری

  • پس نگری باتصورآینده مطلوب شروع می‌شودوسپس باتعیین قدمهای لازم برای افزایش شانس رسیدن به آن آینده ادامه می‌یابد.
  • این رویکردتنها زمانی عملی است که اهداف آینده به روشنی وبه دورازهرگونه ابهام تعیین شده باشند. درغیر اینصورت ودرجایی که تعدادی اهداف بالقوه متناقض وجودداشته باشند بکارگیری متدولوژی سناریوارجح است.

مدل سازی

  • کاربرداین روش دربررسی آینده یک سیستم ونیزجایی که درکی ازعوامل مؤثربرتغییرات سیستم درطول زمان، وجوددارد، می‌باشد.
  • این روش ابزارارزشمندی جهت بررسی یک موضوع پیچیده می‌باشد ودرآن بررسیها بیشتربرپایه ادراکات افراد صورت می‌گیرد تاشواهد. درنتیجه استفاده ازاین روش، سنجه ها (Metrics) دراختیارقرارمی گیرند. این سنجه‌ها کمک می‌کنندتاتأثیرنسبی گزینه های مختلف ارزیابی شود ولی دراتکا به سنجه‌های بدست آمده ازمدلها، باید محتاط بودومحدودیتهای آنهارا درنظرداشت.
  • نکته مهم دراین روش این است که برای ساختن وکالیبره کردن مدلها، لازم است داده‌های خوبی دراختیارباشد.

شبیه سازی

  • دراین رویکردمثل بازی های کامپیوتری، ازمتولیان موضوع خواسته می‌شود که خودرا به‌عنوان بازیگران یک سناریوفرض کنند ودرمورد واکنشهای خودتصمیم بگیرند. بدین ترتیب این رویکردروش خوبی برای سیاست گذاران است تانحوه تأثیر سیاستهای فعلی خودرا برآینده، ومیزان کارایی این سیاستهارا دردراز مدت، شبیه‌سازی کنند.
  • شبیه سازی حتی می‌تواند دریک مدل کامپیوتری شکل گیرد. باکارکردن بااین مدل کامپیوتری، امکان مشاهده تأثیرات تصمیمات برمجموعه‌ای پیچیده فراهم می‌شود.
  • شبیه سازی، روش خوبی برای مفاهمه باطیف وسیعی ازمخاطبان درباره ماهیت پیچیده تصمیمات وسیاستهاو ایجادتصویرگسترده‌ای ازتأثیراجرای این سیاستها، می‌باشد.
  • تصویرموجوددراین اسلاید، صفحه نمایش یک شبیه ساز سیلاب را نشان می‌دهد. این مدل به کاربران اجازه می‌دهد تأثیرات درازمدت تصمیمات سرمایه‌گذاری را برروی ریسک سیل مشاهده کنند.

ترکیب روشهای مختلف آینده پژوهی

بهترین کار، بهره‌گیری ازتعداد متنوعی ازرویکردهای آینده پژوهی دریک پروژه است. دیاگرام موجوددراین اسلاید، مثالی ازچگونگی بکارگیری وارتباط رویکردهای مختلف آینده پژوهی را بایکدیگروترتیب طبیعی استفاده ازاین تکنیکهارا نشان می‌دهد.

یک مثال ساده برای معرفی رویکردهای مختلف آینده پژوهی

تصورکنید درجایگاه مسئول ناوبری کشتی قراردارید. هنگامیکه مشغول دیده بانی افق مقابل هستید (رصد محیطی)، دو چیزنظرشمارا بخودجلب می‌کند. «یک کوه یخ» و «یک کشتی تدارکاتی» که بایدبه آن بپیوندید. شما سرعتهاوجهتهای محتمل کوه یخ ونیزکشتی تدارکاتی را بررسی می‌کنید (تجزیه وتحلیل روندها) واطلاعات حاصله را واردرایانه کشتی می‌کنید (مدل سازی). سپس مسیرحرکت را چنان ترسیم می‌کنید که بجای برخوردباکوه یخ به کشتی تدارکاتی بپیوندید (نقشه راه). درحین انجام تمام این فعالیتها رؤیای خوردن غذای مطبوع ودیداربادوستان قدیمی پس ازپیوستن به کشتی تدارکاتی را درسرمی‌پرورانید (چشم‌اندازسازی). متوجه می‌شوید که سرعتها وجهتهای کوه یخ وکشتی تدارکاتی ممکن است تغییرکند؛ لذاشروع به بررسی برروی گزینه‌های ممکن درخصوص این تغییرات می‌کنید تااین اطمینان حاصل شود که بیشترین بخت برای پیوستن به کشتی تدارکاتی وجودداشته باشد (سناریوپردازی). علیرغم تمامی این برنامه‌ریزی‌ها، شمامی‌دانید که احتمال وقوع حادثه‌ای غیرمنتظره وبرخوردباکوه یخ همچنان وجوددارد؛ لذاازخدمه کشتی می‌خواهید که به تمرین تخلیه اضطراری کشتی مبادرت ورزند (Gaming). هنگامیکه آنان مشغول به تمرین هستند، شماخودرادر موقعیت محتمل ترین وضعیت کشتی تدارکاتی فرض کرده ومراحل رسیدن به این وضعیت نهایی را ترسیم می‌کنید. (پس نگری Back casting)

ازدیدگاه آینده پژوهان

اگربخواهیم انسان خوبی باشیم، ناگزیر بایدآینده پژوه باشیم. ازمنظرآزادی انسان، تصورآینده های گوناگون وسپس انتخاب میان آنها موضوع بسیارحائزاهمیتی است. عکس این مدعا هم درست است. برای اینکه آینده پژوه خوبی باشیم، باید بخواهیم که انسان خوبی باشیم، وبه عبارت دیگر، نگران رفاه وسعادت دیگران باشیم. دراین راستالازم است بصیرت افراد نسبت به آینده به دانشی فراترازاینکه «آینده چه هست؟» وحتی فراترازاینکه «چه می‌تواندباشد؟» مجهزشود. جان کلام، این بصیرت بایدبه احساسی ازاینکه «آینده چه بایدباشد؟» مسلح گردد.

درقرن بیست ویکم بایستی تفکرآینده نگرانه رواج یافته وموردپذیرش همگانی قرارگیرد؛ درست همانطور که تفکردرباره گذشته وحال چنین شده است. درغیراینصورت مطمئناً راه دشواری را درپیش رو خواهیم داشت.

منابع

  • http://ayandehpajoohi.com/
  • الفبای آینده پژوهی/عقیل ملکی فر/۱۳۸۵
  • نواندیشی برای هزاره نوین/ ریچارداسلاترودیگران/ وحیدوحیدی مطلق
  • The Futurist؛ مجله تخصصی آینده پژوهی (که توسط «انجمن جهانی آینده» منتشرمی‌شود)
  • برایسون ریچارد، برنامه ریزی استراتژیک، ترجمه دکترمهدی خادمی، انتشارات آریاناقلم، چاپ دوم، تهران، ۱۳۹۱ ص۴۲.
  • آینده پژوهی فردی/دکترسعیدرضایی- فاطمه عیوضی/۱۳۹۲

پیوند به بیرون

https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%DB%8C%D9%86%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%DB%8C

/ 0 نظر / 81 بازدید